چکیده: شیرین‌بیان (Glycyrrhiza glabra L.) یکی از گیاهان دارویی ارزشمند است که گلیسیریزین موجود در ریشه‌ی آن کاربرد گسترده‌ای در صنایع غذایی و دارویی دارد. این پژوهش باهدف بررسی تأثیر محرک‌های زیستی شامل قارچ مایکوریزای آرباسکولار (Rhizophagus irregularis) و دو گونه باکتری محرک رشد Pantoea agglomerans (P5) و Pseudomonas putida (P13) به همراه تنش کم‌آبی در سه سطح ظرفیت زراعی 80 (FC80)، 60 (FC60) و 40 (FC40) درصد، بر ویژگی‌های رشدی، فیزیولوژیکی، میزان گلیسیریزین و بیان ژن‌های کلیدی مسیر بیوسنتز آن اجرا شد. آزمایش به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با 3 تکرار انجام شد. نتایج نشان داد تنش خشکی موجب افزایش معنی‌دار محتوای گلیسیریزین شد؛ به‌طوری‌که در تیمارهای FC60 و FC40، به ترتیب 42 و 73 درصد افزایش نسبت به شاهد (FC80) مشاهده گردید. همچنین، تیمارهای زیستی، به‌ویژه ترکیب قارچ مایکوریزا با سویه P5 باکتری، موجب افزایش وزن خشک بوته تا %25 و افزایش تعداد برگ تا %30 شد. کاربرد هم‌زمان قارچ و باکتری‌ها باعث افزایش 23 درصدی طول ریشه و بهبود 28 و 31 درصدی جذب فسفر برگ و ریشه، افزایش 45 درصدی قند محلول و کاهش نشت الکترولیتی به میزان 35 درصد شد. در تنش ملایم، تیمار حاوی قارچ و سویه P13 باکتری سودوموناس پوتیدا محتوای فلاونوئید برگ و قطر ریشه را به ترتیب، 2/62 و 7/46 برابر نسبت به شاهد افزایش داد. در تحلیل بیان ژن، تیمار قارچ مایکوریزا به همراه باکتری سودوموناس پوتیدا در شرایط تنش موجب افزایش معنی‌دار بیان ژن‌های HMGR و CYP88D6 شد. درحالی‌که بیان ژن‌های β-AS و SQS در تیمار حاوی قارچ و باکتری پانتوا آگلومرانس سویه P5 در شرایط تنش کم‌آبی متوسط بیشینه بود. همچنین، بالاترین بیان ژن CYP72A154 در تیمار قارچ به‌تنهایی و شرایط بدون تنش مشاهده شد. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان داد که کاربرد توأم عوامل زیستی و تنش کم آبی ملایم می‌تواند ضمن بهبود رشد گیاه، تقویت مسیر بیوسنتز گلیسیریزین و افزایش تولید این متابولیت ارزشمند را به همراه داشته باشد.