چکیده: طراحی و ساخت آثار معماری مبتنی بر شناخت معماری است. بی شک معمار مسلمان با توجه به جایگاهش در عالم هستی قادر به کشف رموز عالم معنا به عنوان حقیقت متجلی در عالم صورت می باشد. و این مفاهیم نمادین را در آثار خویش به نمایش می گذارد. گشایش رمز و درک معنای نظام هستی و تجلی بخشیدن آن معنا در قالب صورت نمادین، هنر معمار مسلمان است. انسان از معماری به عنوان ظرف زندگی برای رفع نیازهای خود استفاده می کند. و معماری به عنوان نمادی از هستی می تواند عالم معنا را در تمام ساحات وجودی به نمایش بگذارد. حال با توجه به اینکه هستی و معماری دارای مراتب هستند، چناچه هدف بررسی امکان وجود یک رابطه معنا دار بین یک دیدگاه فلسفی-عرفانی و صورت معماری ایران باشد. این سؤال پیش می آید که آیا رابطه معناداری بین تقسیمات هستی (مراتب وجود) و لایه های عمودی شکل دهنده معماری ایران (گنبدخانه به طور خاص) وجود دارد؟ به منظور پاسخ به این پرسش ها به مطالعه ساختار کالبدی گنبدخانه (از دریچه هندسه، رنگ و تزئینات) و چگونگی تبیین مراتب وجود در عرفان نظری ابن عربی می پردازیم؛ چرا که پیوند مراتب وجود با معماری گنبدخانه به قدری عمیق و گسترده است که نمی توان این دو حوضه را بی ارتباط به هم دانست. لذا در این پژوهش با استفاده از روش مطالعه کتابخانه ای و مشاهدات میدانی، به برسی مؤلفه های تجلی وحدت در فضای کالبدی گنبدخانه می پردازیم. در نهایت از طریق استدلال منطقی دست به مقایسه تعاملات ادراک وحدت در دو حوزه معماری گنبدخانه و مراتب وجود می زنیم، تا معنای موجود در صورت معماری گنبدخانه که نماینده معماری ایرانی اسلامی هستند را مورد برسی قرار دهیم. با تطبیق مراتب پنج گانه وجود و لایه های عمودی گنبدخانه در معماری این نتیجه حاصل شد که در تعابیر نمادین ساختار عمودی لایه های گنبدخانه و تعابیر عرفانی مراتب وجود، ریشه‌های مفهومی مشترکی وجود دارد. وقتی می‌گوییم؛ غیب مطلق، با نقطه مرکزی رأس گنبد خانه که در نمادپردازی رنگی با رنگ سیاه و سفید مشخص مشود، مطابقت دارد، عالم جبروت؛ در گنبد خانه با گنبد با شکل کره و دایره است با رنگ زرد به عنوان نماد آسمان مطابقت دارد، عالم ملکوت اقلیم هشتم یا عالم خیال است، هم راستا و هماهنگ با این عالم در گنبدخانه ناحیه انتقالی یا هشت وجهی را داریم که با نور آبی نمایان می شود. و وقتی عالم ملک را تعریف می کنیم؛ در گنبدخانه پلان مربع را داریم که با حرکت در ارتفاع به مکعب تبدیل می شود و با رنگ دانه های سبز، سفید و سرخ مشخص می شود. در نهایت انسان کامل به عنوان پادشاه عوالم در گنبدخانه با محور عمودی و رنگ سبز مطابقت دارد.